SPIS TREŚCI

Makro/mikroelementy
Witaminy
Choroby ptaków
Profilaktyka chorób 
Program szczepień profilaktycznych drobiu

Hodując wszelkiego rodzaju ptactwo użytkowe lub ozdobne, powinniśmy stworzyć im optymalne warunki 
środowiskowe i higieniczne, które w połączeniu z wysoką jakością prawidłowo zbilansowanej paszy, 
przyczyni się do zachowania wysokiej zdrowotności i produkcyjności oraz ich właściwego wyglądu. 
Przez zaniedbanie któregoś z wyżej wymienionych warunków lub czynników, wpłynie niekorzystnie na 
zdrowie hodowanych ptaków i obniży ich produkcyjność lub przyczyni się w sposób pośredni do ich śmierci.
Zazwyczaj wszystkie ptaki są w mniejszym lub większym stopniu wrażliwe na niedobory białka, składników 
mineralnych i witamin w paszy. Składniki mineralne są to substancje nieorganiczne niezbędne do 
prawidłowego przebiegu procesów fizjologicznych zwierząt (wzrost, rozwój, produkcyjność i zdrowotność). 
Wchodzą w skład aminokwasów, hormonów, witamin i enzymów spełniając w organizmie wielorakie funkcje. 
      

Dzielimy je na makroelementy i mikroelementy. 


Mikroelementy - ich ilość w organizmie jest większa lub równa 0,01%, np. wapń, fosfor, sód, magnez. 
Makroelementy - ich ilość w organizmie jest mniejsza od 0,01%, np. cynk, miedź, żelazo, jod, kobalt, selen. 
      

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Poniższy diagram przedstawia zależności niedoborów mikro/makroelementów 

Rodzaj Makroelementu	Efekt niedoboru
Wapń (Ca)	Zmniejszenie, opóźnienie i zahamowanie wzrostu Zmniejszenie spożycia paszy Słabe jej wykorzystanie Zmniejszenie twardości i elastyczności skorupy jajka Znoszenie jaj bez skorup Obniżenie nieśności Zaburzenia w opierzeniu, przysiadły chód
Fosfor (P)	Obniżenie przyrostów Osłabienie apetytu Krzywicę Nerwowość
Sód (Na)	Zahamowanie wzrostu Brak apetytu Odwodnienie Uszkodzenie kości (rozmiękczenie) Uszkodzenie rogówki Spadek aktywności rozpłodowej Osłabienie organizmu Spadek nieśności
Chlor (Cl)	Obniżenie napięcia mięśniowego (objawy tężyczkowe) Odwodnienie organizmu Zagęszczenie krwi Zmniejszenie przyrostów
Potas (P)	Przewlekła biegunka Kwasica cukrzycowa Opóźnienie wzrostu Łamliwość kości Osłabienie mięśni kończyn
Magnez (Mg)	Utrata apetytu Zahamowanie wzrostu Brak kondycji ruchowej Uszkodzenia tętnic Spadek nieśności Mniejszą masę jaj Słabsze skorupy jaj
Rodzaj Makroelementu	Efekt niedoboru
Mangan (Mn)	Zahamowanie wzrostu chrząstek Zniekształcenie kości Niezborność ruchową Opóźnienie wzrostu Opóźnienie rozwoju Zmniejszenie zdolności reprodukcyjnej Zmiany skórne(sucha i popękana skóra) Perozę (zwiększenie i zniekształcenie stawu skokowego) Zgrubienie i zniekształcenie kości nóg Ześlizgnięcie się ścięgna Achillesa z kości piszczelowej
Cynk (Zn)	Opóźnienie wzrostu Powiększenie stawu skokowego Zaburzenia w upierzeniu Obniżenie nieśności Obniżenie wylęgowości Obniżone pobieranie wody Obniżone pobieranie paszy
Miedź (Cu)	Zahamowanie wzrostu Niedokrwistość Utrata apetytu Osłabienie układu kostnego •  kruchość i łamliwość kości •  grubienie chrząstek nasadowych •  zmiany zanikowe biegunkę odbarwienie piór
Żelazo (Fe)	Anemia Niedokrwistość Ospałość Odbarwienie piór Zmniejszenie pobierania wody
Selen (Se)	Skaza wysiękowa Uszkodzenie trzustki Dystrofię mięśni i stawów Podatność na infekcję Encefalomację (rozmiękczenie mózgu) Osłabienie systemu immunologicznego
Kobalt (Co)	Anemia Zmniejszenie apetytu Chudnięcie biegunki
Jod (J)	Nadmierny wzrost tarczycy Niedoczynność tarczycy Obniżenie produkcji Zaburzenia w tworzeniu opierzenia Obniżenia nieśności Drżenie kończyn

Witaminy są to substancje organiczne niezbędne do utrzymania prawidłowych funkcji żywego organizmu. 
organizm nie jest zdolny do ich wytworzenie, wyjątek stanowią witaminy wytwarzane przez florę jelitową. 


Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Poniższy diagram przedstawia zależności niedoborów witamin 

Rodzaje witaminy	Efekt niedoboru	Wskazania
A (retinol)	Wytrzeszcz gałek ocznych Kurzą ślepotę Degenerację błony śluzowej Degenerację skóry Deformację kości Zaburzenia wzrostu Niezborność ruchów Krwawe wylewy wewnątrz jaj Obniżenie nieśności Obniżenie płodności Obniżenie wylęgowości	Wzrost Szczyt nieśności Stres Kokcydioza Choroby przewodu pokarmoweg
Beta - karoten (prowitamina A)	Nie jest gromadzona w organizmie Objawy podobne jak przy niedoborze witaminy (A)	j.w.
D (cholekalcyferol)	Zaburzenia metabolizmu wapnia Zaburzenia metabolizmu fosforu Zahamowanie uwapnienia w wzroście kości Deformacje kostne i stawowe Zaburzenia wzrostu Rozmiękczenie dzioba Słaba twardość skorupy jaj Obniżenie nieśności Obniżenie wylęgowości	W przypadku niedostatecznej twardości skorupy jaj,
E (octan dl-alfa tokeferolu)	Skaza wysiękowa Rozmiękczenie mózgu Zwyrodnienia (dystrofię) mięśni Zmiany w układzie nerwowym i mięśniach Zaburzenia systemu odpornościowego Opóźnienie wzrostu Obniżenie wylęgowości jaj Obumieranie zarodków	Wzmocnienie systemu imunologicznego
K3 (menadion)	Obniżenie krzepliwości krwi Podatność na krwotoki Niedorozwój szpiku kostnego Anemię	Choroby mogące prowadzić do wystąpienia krwotoków podczas leczenia sulfonamidami
B1 (tiamina)	Utrata apetytu Opóźnienie rozwoju Ogólne osłabienie Niedomagania układu nerwowego Zaburzenia metabolizmu węglowodanów Zmiany patologiczne w dwunastnicy i trzustce Obniżenie produkcji jaj Obniżenie wylęgowości	W diecie bogatej w węglowodany Podczas kuracji przeciw drobnoustrojom
B2 (ryboflawina)	Zapalenie błon śluzowych Zwyrodnienia nerwów Skrzywienia palców Zapalenie skóry Biegunkę Zaburzenia wzrostu Spadek produkcji jaj Spadek wylęgowości Śmiertelność embrionów Perozę Słaby rozwój piór	Przy kuracji przeciw drobnoustrojom Zaburzeniach wzrostu Przy wysokiej śmiertelności embrionów Przy spadku wylęgowości
B6 (pirydoksyna)	Opóźnienie wzrostu Zapalenie skóry Zmiany w centralnym i obwodowym układzie nerwowym Zwiększona pobudliwość Osłabienie systemu odpornościowego Obniżenie syntezy białek Uszkodzenie wątroby Uszkodzenie serca Obniżenie nieśności Obniżenie wylęgowości	Stymulacja wzrostu przy podawania sulfonamidów i antybiotyków
B12 (cyjanoko- balamina)	Zaburzenia wzrostu Słabe wykorzystanie paszy Anemię Stany zapalne skóry Słabe upierzenie Obniżenie nieśności Śmiertelność embrionów	Przy kuracji przeciw drobnoustrojom W diecie o wysokiej zawartości białek roślinnych
H (biotyna)	Zahamowanie wzrostu Słabe upierzenie Stany zapalne skóry (okolice dzioba, nóg i pazurów) otłuszczenie wątroby otłuszczenie nerek słabe upierzenie perozę obniżenie wylęgowości	Polepszenie jakości tuszy u brojlerów
Kwas foliowy	Zahamowanie wzrostu Anemię	Przy spadku wylęgowości Obumieranie zarodków Leczenie sulfonamidami
Niacyna (kwas nikotynowy)	Zmiany skórne Niedomagania ze strony przewodu pokarmowego Zahamowanie wzrostu Stany zapalne błon śluzowych (sprzyjają biegunką) Słabe upierzenie Peroza Obniżenie nieśności Obniżenie wylęgów	Kuracja przeciw drobnoustrojom
Kwas pantotenowy	Zmiany w skórze(zapalenie wokół dzioba i oczu) Zmiany w błonach śluzowych Obniżenia wzrostu Utrata apetytu Biegunki Spadek nieśności Spadek wylęgów (zamieranie zarodków)	Szczególnie u niosek przy spadku wylęgowości
Cholina	Zakłócenie metabolizmu tłuszczów Otłuszczenie wątroby Opóźnienie wzrostu Wady rozwojowe stawów Wady rozwojowe kości Peroza Podwyższona śmiertelność piskląt	Okres rozwoju i wzrostu
C (kwas L -askorbinowy)	Zaburzenia wzrostu Zwiększona podatność na infekcje Obniżenie odporności na stres Przy szoku termicznym pogorszenie się wytrzymałości skorupy jajka Spadek wylęgowości	W czasie stresu (dla ochrony przed padnięciami) Polepszenie zrostu Polepszenie nieśności Polepszenie wylęgowości Polepszenie wytrzymałości skorupy jaj Poprawa odporności na infekcje Poprawa odporności na choroby przemiany materii Polepszenie jakości tuszy u ptaków

Jak widać z powyższego, każde zaniedbanie w składzie pokarmowym, może przysporzyć dużych problemów 
i strat, dla każdej hodowli. Jeśli dojdą do tego jeszcze: złe cechy dziedziczne (nadmierna agresywność), 
zbyt duża obsad, źle dobrane oświetlenie, może to wszystko wywołać chorobę zwaną pterofagią, czyli 
wzajemnym wydziobywaniem sobie piór. Zjawisko takie może przejść bardzo szybko w kanibalizm. Ale temu 
tematowi będzie poświęcony osobny rozdział. Skoro wiemy już dość dużo, na temat zasad: higieny, 
optymalnych warunków środowiskowych (pomieszczeń, klatek, wolier), prawidłowego żywienia, które
mają znaczący wpływ na wyniki hodowlane i produkcyjne opisane w innych rozdziałach tego portalu. 
Należy wymienić choroby jakie mogą wystąpić u ptaków hodowlanych: 

      

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Choroby ptaków

- Choroby wywołane błędami żywieniowymi:  
Skaza moczanowa 
Krzywica 
Peroza

- Choroby nawykowe
Pterofagia  
Kanibalizm  
Zjadanie jajek        
- Choroby inwazyjne       
Wywołane przez pasożyty zewnętrzne       
 Wywołane przez pasożyty wewnętrzne       
 Wywołane przez pierwotniaki       
 - Choroby bakteryjne i wirusowe        
Cholera drobiu, pastereloza        
Choroba Gumboro        
Choroba Mareka        
E-coli      
 Kanibalizm        
Kolibakterioza        
Mykoplazmoza       
Ospa        
Pterofagia        
Puloroza i tyfus        
Rzekomy pomór drobiu, choroba Newcastle        
Syndrom spadku nieśnośći 1976        
Salmoneloza       
Stafylokokoza       
Wirusowe zapalenie stawów i pochewek ścięgnowych        
Zakaźna anemia kurcząt        
Zakaźne zapalenie oskrzeli        
Zakaźne zapalenie krtani i tchawicy       
 Zakaźne zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego kurcząt        
Zakaźne zapalenie nosa i tchawicy indyków 
Zakaźne zapalenie pochewek ścięgnowych        
Zespół CRD 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOLERA DROBIU,PASTELEROZA 

Przyczyna 
 Cholera drobiu wywołana jest przez Pasteurella multocida  (kilka serotypów). 
Źródła i drogi zakażenia 
 Choroba rozprzestrzenia się poprzez kontakt z chorymi ptakami, skażoną wodę i zanieczyszczoną bakteriami 
paszę. Gryzonie (szczury, myszy) odgrywają również rolę w rozprzestrzenianiu się zarazka w kurniku, 
zanieczyszczając pasterellami wodę i paszę. 
Wrażliwy gatunek 
 Kury, indyki, gęsi, kaczki ptaki ozdobne i wiele innych gatunków. 
Objawy kliniczne 
 Chore ptaki są osowiałe, tracą apetyt. Spada nieśność o 5-25%, a śmiertelność w ostrym przebiegu cholery 
może być bardzo wysoka. U padłych ptaków obserwuje się zasinienie grzebienia i dzwonków. W przebiegu 
przewlekłym cholery nie obserwuje się wysokiej śmiertelności, choć upadkowość zawsze wzrasta. Obrzęk 
dzwonków jest typowym objawem stwierdzanym w przewlekłej postaci choroby. 
Zmiany anatomopatologiczne 
 Zmiany sekcyjne w ostrej postaci choroby to wybroczyny, silne przekrwienie wątroby, śledziony i nerek. 
W przewlekłej postaci cholery stwierdza się serowate naloty włóknikowe w jamie otrzewnowej, oraz na 
powierzchni wątroby i serca. 
Leczenie i zapobieganie 
 Leczenie za pomocą odpowiednio dobranych antybiotyków lub chemioterapeutyków może prowadzić do 
wyleczenia stada i wzrostu produkcji nieśnej. Terapia jednak nie pozwala na zlikwidowanie stanu nosicielstwa 
u części ptaków, które stanowią źródło zakażenia, prowadzące często do nawrotu choroby, co zmusza do 
ponownego leczenia. Celem zabezpieczenia przed powtórnym zakażeniem należy przeprowadzić skuteczną 
deratyzację. Dostępne są także szczepionki żywe i inaktywowane zawierające różne serotypy pasterelli. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOROBA GUMBORO 

Przyczyna 
 Choroba wywoływana jest przez zarazek należący do rodzaju Birnavirus . Szczepy wirusa dzielone są na 
klasyczne i wariantowe. Objawy chorobowe u kurcząt wywołuje serotyp 1 zarazka. Wirus choroby Gumboro 
jest bardzo stabilny i trudno go wyeliminować ze środowiska kurnika. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Wirus choroby Gumboro jest bardzo zakaźny i łatwo rozprzestrzenia się na drodze kropelkowej w stadzie 
oraz pomiędzy fermami. Wirus może znajdować się w odchodach, na odzieży obsługi i na sprzęcie. 
Wrażliwy gatunek 
 Na zakażenie naturalne narażone są kury i indyki. 
Okres inkubacji 
 Okres inkubacji choroby wynosi około 72 godziny. 
Objawy kliniczne 
 Kliniczne objawy choroby obserwuje się najczęściej pomiędzy 4 a 8 tygodniem życia. Chore ptaki są blade, 
osowiałe i apatyczne, przy czym mają tendencję do zbijania się w grupy. Śmiertelność jest zróżnicowana. 
Zazwyczaj pierwsze przypadki choroby na danym terenie przebiegają ze śmiertelnością wynosząca od 5 
do 10%, ale czasami upadki mogą sięgać 60% i więcej, w zależności od zjadliwości zarazka (postać ostra 
IBD). Po pewnym czasie obserwuje się stopniowy spadek zjadliwości wirusa i wyraźne zmniejszenie 
śmiertelności. Szczególnie duże znaczenie ma w praktyce subkliniczne zakażenie wirusem choroby Gumboro 
prowadzące do silnej immunosupresji. Ptaki, które przechorowały zakaźne zapalenie torby Fabrycjusza są 
bardzo wrażliwe na wiele innych chorób. W stadach, które w pierwszym tygodniu życia zaraziły się wirusem 
choroby Gumboro, bardzo często obserwuje się wtrętowe zapalenie wątroby (IBH). W stadach brojlerowskich, 
w których występuje subkliniczna postać choroby stwierdza się pogorszenie wyników ekonomicznych
 wynikające z obniżenia przyrostów i wyższego wskaźnika wykorzystania paszy. 
Diagnoza 
   W przebiegu ostrej fazy choroby Gumboro stwierdza się powiększoną i rozpulchnioną torbę Fabrycjusza, 
czasami z obecnością krwawych wylewów. Występują również wybroczyny w mięśniach, nerki są blade. 
Zakażenie szczepami wariantowymi prowadzi zazwyczaj do bardzo szybkiej atrofii torby Fabrycjusza (już 
po 24-48 godzinach) bez innych typowych dla choroby Gumboro objawów. Również w przewlekłej fazie 
choroby dochodzi do zmniejszenia się wielkości tego narządu. Stopień uszkodzenia torby Fabrycjusza 
można ocenić na podstawie wyników badania histopatologicznego. Uszkodzenie to prowadzi do 
upośledzenia funkcji limfocytów B. Rozpoznanie choroby jest możliwe na podstawie objawów klinicznych 
(przebieg choroby ze szczytem upadków między 3-5 dniem zakażenia) i zmian sekcyjnych w torbie 
Fabrycjusza. Potwierdzeniem diagnozy może być ocena zmian histopatologicznych w torbie Fabrycjusza, 
badanie serologiczne lub izolacja wirusa. W diagnozie różnicowej należy uwzględnić zatrucie sulfonamidami, 
aflatoksykozę i niedobór witaminy E. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest leczenia przyczynowego. Najlepszą metodą profilaktyki choroby jest stosowanie skutecznego 
programu szczepień. Równie istotne jest prowadzenie skutecznej immunoprofilaktytki zakaźnej anemii. 
Należy dążyć do tego aby wszystkie pisklęta miały wysoki poziom specyficznych przeciwciał przeciwko 
wirusowi zakaźnej anemii, co osiąga się przez indywidualne szczepienie każdej nioski żywą szczepionką. 
 Choroba urzędowo zwalczana. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOROBA MAREKA 

Przyczyna 
 Chorobę wywołuje wirus z rodzaju Herpesvirus. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Drogą wniknięcia zarazka do organizmu jest układ oddechowy bądź przewód pokarmowy. Zakażenie ma 
najczęściej miejsce bezpośrednio po wylęgu. W ciągu pierwszych dni życia wrażliwość na zakażenie szybko 
spada. Wirus zawarty w złuszczonym naskórku brodawek piór zachowuje swoją zjadliwość przez okres 
dłuższy niż 12 miesięcy. 
Wrażliwy gatunek 
 Kury i indyki. 
Objawy kliniczne 
   Zakażone ptaki wykazują spadek masy ciała oraz objawy porażeń. U ptaków nieszczepionych śmiertelność 
wynosi od 5 do 50%. W formie klasycznej (porażennej) typowym objawem jest asymetryczne porażenie 
kończyn (pozycja szpagatu). W przypadku zaatakowania nerwów żołądka mięśniowego dochodzi do jego 
atrofii, jak również atrofii jelit, co prowadzi do szybkiego wyniszczenia. 
 Upadki występują najczęściej między 10 a 20 tygodniem życia. 
Diagnoza 
   Obecność w wątrobie, śledzionie, płucach, jajniku, mięśniach i innych narządach zmian nowotworowych 
świadczyć może o chorobie Mareka, ale podobne zmiany stwierdza się również w przebiegu białaczki 
limfoidalnej. W celu zróżnicowania tych dwóch chorób do badania histopatologicznego należy nadesłać 
nerwy obwodowe, śledzionę i torbę Fabrycjusza. Zwłaszcza zmiany w nerwach (nóg, skrzydeł i innych 
nerwach obwodowych) są bardzo ważne dla przeprowadzenia diagnostyki różnicowej. U niektórych ptaków 
stwierdza się zmiany w oku, najczęściej jednostronne pod postacią zmiany kształtu źrenicy i jej barwy. 
   Zmiany skórne w przebiegu choroby Mareka są na całym świecie przyczyną wielu konfiskat brojlerów na 
linii ubojowej. Zmiany te mają charakter rozrostu i zgrubień zwłaszcza w okolicy brodawek piór. 
 Najbardziej dostępną w praktyce metodą różnicowania pomiędzy chorobą Mareka i białaczką limfoidalną 
jest badanie histopatologiczne. 
Leczenie i zapobieganie 
 Szczepienie jednodniowych piskląt jest w praktyce najlepszą metodą zapobiegania chorobie Mareka. 
Należy jednak mieć na uwadze, że szczepienie nie uchroni ptaków przed zakażeniem wirusem, zapobiega 
natomiast rozwojowi zmian nowotworowych w narządach wewnętrznych i nerwach. Ze względu na fakt, że 
odporność poszczepienna powstaje najczęściej po 7 - 10 dniach, duże znaczenie w zapobieganiu chorobie 
ma przestrzeganie zasad profilaktyki nieswoistej, uniemożliwiające pisklętom kontakt ze zjadliwym 
zarazkiem terenowym. 
Uwagi 
   W Polsce w ostatnim czasie odnotowano wzrost zjadliwości wirusa choroby Mareka. Notuje się 
również wzrost przypadków chorobowych u kurcząt brojlerów. 
 Choroba urzędowo zwalczana. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

E-coli 

Przyczyna 
Bakterie oficjalnie noszące nazwę Escheria coli - zwane także E-coli, często występują w powiązaniu z adeno 
wirusowym zapaleniu jelit. Tego typu połączenia wyrządzają nieodwracalne szkody w układzie jelitowym. 
Jest to obszar bardzo podatny na rozwój różnego typu bakterii. Agresywność działania bakterie E-coli zależy 
od faktu jak szybko przedostaną się do obiegu krążenia krwi i zatruciu wolnych substancji. Wynikiem tego 
będzie padanie ptaków w przeciągu kilku dni. 
Objawy kliniczne 
   Brak wyraźnego zaangażowania w jedzenie. 
Duża ilość pobieranej wody do picia, następstwem tego jest wodnisty kał. 

Niektóre ptaki nie potrafią przetrawić pokarm przed nastaniem następnego dnia i wymiotują. 
Wydalany kał jest koloru od brązowego do zielonego, wodnisty w formie biegunki - symptom odwodnienia. 
Biegunka jest bardzo podobna do objawów ataków salmonelli, kokcydii lub rożnego rodzaju zatruć, tylko 
szczegółowe badanie kału może wykluczyć poszczególne rodzaje chorób. Przy wszystkich ostrych stanach 
choroby pióra są nastroszone, sterczące w różnych kierunkach. Brak chęci do latania i jedzenia. Zaatakowane 
jelita nie przekazują odpowiedniej ilości składników odżywczych, waga ptaków gwałtownie maleje i końcowym 
efektem postępowania choroby jest padnięcie ptaka. 
Leczenie i zapobieganie 
W chwili obecnej wirusa E-coli potrafimy całkowicie zwalczyć poprzez podanie odpowiednich preparatów. 
Coli-bakterie potrafimy zwalczać także poprzez przeciwdziałanie nadmiernemu odwodnieniu organizmu
podając elektrolity i witaminy z mikroelementami stosując Elektrolit - ciecz lub Pigeostar  kompozycja 
elektrolitów z aminokwasami. Najlepsze efekty daje leczenie w uzgodnieniu z lekarzem weterynarii. 
      

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

KANIBALIZM 

Kanibalizm to nawyk, który jest niekiedy powodem poważnych strat ekonomicznych w wielkotowarowej 
produkcji drobiarskiej. 
Przyczyny 
   Przyczyn prowadzących do wystąpienia tego nawyku jest wiele, w praktyce są najczęściej trudne do 
jednoznacznego ustalenia. Najczęściej przyjmuje się, że za wystąpienie kanibalizmu odpowiedzialne 
są czynniki: 
Środowiskowe - wychów kurcząt w bateriach, zbyt duże zagęszczenie, przegrzewanie, mała wilgotność, 
intensywne oświetlenie (podrażnienie) 
Żywieniowe - niedobór białka, zwłaszcza pochodzenia zwierzęcego, niedobór witaminy B12, składników 
mineralnych, wapnia, błonnikach, żywienie dużymi dawkami kukurydzy, pragnienie, pasza granulowana. 
Wskutek szybkiego pobierania paszy granulowanej i napełniania wola, ptaki "nudząc się" dziobią się
 wzajemnie, co prowadzi do skaleczeń a następnie do kanibalizmu. 
Skłonność ptaków do dziobania. Ptaki dziobią nogi, rany, okolice kloaki, zwłaszcza gdy jest obrzękła 
(puloroza), gdy błona śluzowa steku nie została wciągnięta po zniesieniu jaja, lub zabrudzona kałem 
z krwią (kokcydioza). Smak krwi pobudza ptaki do energicznego dziobania, które przeradza się w kanibalizm. 
Dlatego też kanibalizm jest w stadzie częsty, gdy jednocześnie występuje wypadanie jajowodu. Przyczyną 
szerzenia się kanibalizmu mogą być także pasożyty zewnętrzne. 
Wrażliwy gatunek 
   Wszystkie gatunki drobiu 
Objawy kliniczne 
   Kanibalizm występuje u ptaków kilkutygodniowych, rzadziej u dorosłych. W zależności od wieku i 
przyczyny objawy kliniczne są bardzo zróżnicowane: u piskląt może występować dziobanie palców, 
zaś u dorosłych niosek kanibalizm rozpoczyna się od uszkadzania kloaki. 
Postępowanie terapeutyczne i zapobieganie 
   Ze względu na mnogość przyczyn postępowanie terapeutyczne w przebiegu kanibalizmu powinno 
być wielokierunkowe. Zaleca się więc, aby zmniejszyć zagęszczenie kurcząt. Podawać odpowiednią 
karmę. Dodawać tran, sól kuchenną przez 3 - 4 dni we wzrastających dawkach od 0,5% do 3% w karmie 
(uwaga na możliwość zatrucia, podawać dużo wody), mączkę rybną, związki wapniowe, owies. Można także 
rozrzucać na wybiegach kał bydlęcy (witamina B12), podawać do dziobania marchew i buraki ćwikłowe. 
Należy także zaciemniać pomieszczenia (okna malować na czerwono, czerwone żarówki). Niekiedy czerwone 
oświetlenie stosowane przez 13 - 16 godzin pozwala na zlikwidowanie kanibalizmu. Na 5 - 6 niosek powinno 
przypadać jedno gniazdo; mniejsza ilość gniazd może prowadzić do kanibalizmu w okresie wysokiej 
nieśności.  Zmienione części piór i ciała należy pokryć preparatem P.B.H. Spray. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

KOLIBAKTERIOZA (Colibacteriosis) 

Przyczyna 
 Chorobę wywołują patogenne serotypy E. coli. 
Źródła i drogi zakażenia 
   Drogą zakażenia jest układ oddechowy oraz przewód pokarmowy, a źródłem zarazka jest zanieczyszczona 
bakteriami woda, karma, sprzęt itp. E. coli  powoduje również zamieranie zarodków. 
Wrażliwy gatunek 
 Kury, indyki, kaczki i inne gatunki drobiu oraz liczne gatunki ptaków. 
Objawy kliniczne 
   Wybuchowi choroby sprzyjają nieodpowiednie warunki mikroklimatyczne, nadmierne zagęszczenie ptaków 
i błędy w chemioterapii. U brojlerów choroba przebiega z objawami zapalenia układu oddechowego 
i pokarmowego. Występuje osowiałość duszność, charczenia, biegunka, kał jest barwy brązowo żółtej lub 
białej. U niosek obniża się nieśność i pojawiają się jaja z wadliwą skorupą. 
Objawy sekcyjne 
 Powiększenie wątroby i śledziony. Narządy te są bardzo silnie przekrwione, a w wątrobie stwierdza się 
obecność żółtozielonych ognisk. Najbardziej charakterystyczne zmiany to włóknikowe zapalenie worka 
osierdziowego, torebki wątroby i śledziony, worków powietrznych i otrzewnej. W jelitach stwierdza się 
stan zapalny błony śluzowej. U niosek zmiany zapalne dotyczą układu rozrodczego: jajnika i jajowodu. 
Leczenie i zapobieganie 
   Skuteczna chemioterapia musi opierać się na wynikach badania bakteriologicznego. Obserwuje się 
duże zróżnicowanie wrażliwości izolatów E. coli  w stosunku do antybiotyków i chemioterapeutyków 
stosowanych w terapii choroby. 
   Program profilaktyki choroby u brojlerów zakłada prowadzenie szczepień w stadach rodzicielskich. 
Uodpornione nioski przekazują przeciwciała matczyne, które zabezpieczają ptaki przed zachorowaniem 
w pierwszych tygodniach życia. 
   
Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

MYKOPLAZMOZA 


Choroba dróg oddechowych (chroniczna postać kataru), wywołana przez bakterie z rodzaju Mycoplsma 
(gallinarum, gallisepticum, synoviae). Zazwyczaj występuje z ornitozą, trichomonadazą, herpeswirusem . 
Jest chorobą bardzo dobrze rozpoznaną w środowisku człowieka oraz w hodowli drobiu i zwierząt dla celów 
spożywczych. Poprzez pośrednie lub bezpośrednie oddziaływanie na organizm gołębia wywiera znaczący 
wpływ na rozwój hodowli oraz wyniki lotowe. W fazie rozwoju choroby braku jednoznacznych do wykrycia 
jej symptomów. 
Przyczyna 
Złe warunki środowiskowe. 
Źródła i drogi zakażenia 
Po przez układ oddechowy, drogą powietrzną (drogą kropelkową) przez kichanie. 
Drogą płciową przez zakażone jajka. 
Objawy choroby 
Obserwowane są w każdym wieku. Najbardziej 2 - 3 tygodniowe pisklęta lub w fazie nieśności. 
Często występuje jako choroba wtórna. Towarzysząca chorobie górnych dróg oddechowych 

czy kolibakteriozie. Chudnięcie ptaków, zahamowanie wzrostu, spadki nieśności, pogorszenie zapłodnieniu 
jajek,. Trudności w oddychaniu, kichanie, potrząsanie głową, wypływ z nosa i czasami zapalenie spojówek. 
U przepiórek widoczne na twarzy ropiejące opuchlizny, będące obrzękiem zatok podoczodołowych. 
Leczenie i zapobieganie 
Zachowanie odpowiednio dobranych warunków środowiskowych (b.dobra wentylacja, ciepłe pomieszczenia, 
wysoka higiena) 
Usuwanie nosicieli 
Tam gdzie uprzednio występowała choroba, zastosowanie programu "tylozynowego" 
(w okresie wychowu młodych przepiórek podać antybiotyk tylozynę; pierwszy raz pomiędzy 5 a 9 dniem życia, 
a drugi raz w 5 tygodniu przez kolejne trzy dni). W leczeniu stosuje się tylozynę lub antybiotyki z grupy 
tetracyklin. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

OSPA 

Przyczyna 
 Ospa wywoływana jest przez zarazek należący do rodziny Avipoxviridae. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Wprowadzenie do stada zakażonego osobnika powoduje rozprzestrzenianie się infekcji. Źródłem 
zakażenia może być także zanieczyszczona karma i woda. Komary i inne owady krwiopijne mogą 
przenosić zakażenia zarówno w stadzie jak i między fermami. 
Okres inkubacji 
   Okres inkubacji choroby waha się od 4 do 20 dni. 
Wrażliwy gatunek 
 Chorują kury, indyki, bażanty oraz bardzo wiele innych gatunków ptaków. 
Objawy kliniczne 
   Zmiany w przebiegu ospy mogą być zlokalizowane na skórze (postać skórna choroby) lub na 
błonach śluzowych (postać dyfteroidalna). Przy postaci skórnej typowe krosty ospowe lokalizują 
się na głowie, grzebieniu i dzwonkach oraz na skórze kończyn i w okolicy kloaki. Natomiast przy 
postaci dyfteroidalnej w jamie dziobowej, przełyku lub tchawicy obserwuje się obecność licznych, 
żółtawych lub ciemnobrązowych serowatych nalotów, mocno przytwierdzonych do podłoża. Chore 
ptaki tracą apetyt, są osowiałe, a w przebiegu postaci dyfteroidalnej również wykazują objawy 
duszności. Upadki w przebiegu ospy są bardzo zróżnicowane i wynoszą od 1-2% przy postaci 
skórnej, do ponad 40% przy postaci dyfteroidalnej. W zakażonym stadzie stwierdza się obniżoną 
nieśność. Spadek w produkcji może utrzymywać się przez okres kilku tygodni. 
Diagnoza 
   Obecność typowych krost ospowych zlokalizowanych na grzebieniu i dookoła oczu oraz szarożółtych, 
silnie przytwierdzonych do podłoża nalotów dyfteroidalnych w jamie dziobowej sugeruje ospę. Ostateczne 
rozpoznanie może być oparte o badanie histopatologiczne (typowe ciałka wtrętowe) lub izolację wirusa na 
błonie kosmówkowo - omocznniowej zarodków kurzych. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest leczenia przyczynowego ospy. Leczenie wspomagające jest skomplikowane i pracochłonne. 
Praktykowane jest smarowanie zmian miejscowych roztworami barwników, a przy postaci dyfteroidalnej 
usuwanie nalotów z błon śluzowych układu oddechowego celem przywrócenia jego drożności. 
Zapobiegawcze szczepienia za pomocą żywych szczepionek są najbardziej skuteczną metodą ograniczenia 
strat.  Nawet w przypadku wystąpienia choroby w stadzie, ze względu na stosunkowo wolne jej 
rozprzestrzenianie możliwe jest zaszczepienie ptaków nie wykazujących objawów chorobowych, co może 
spowodować zahamowanie rozprzestrzeniania się choroby w stadzie. 
Uwagi 
   W Polsce przypadki ospy u kur diagnozowano dość rzadko, choć w ostatnim okresie odnotowano tendencje 
do wzrostu liczby zachorowań. Zazwyczaj jednostka ta nie jest włączana do standardowych programów 
profilaktycznych. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

PTEROFAGIA 

Równie groźnym co kanibalizm nawykiem, także trudnym do opanowania jest wydziobywanie piór (pterofagia). 

Przyczyny 
   Pterofagia występuje najczęściej u kur ras lekkich po zakończeniu pierwszego okresu nieśności i w okresie 
pierzenia się. Zdarza się także u gąsiąt i indyków. Przyczyny są podobne jak w kanibalizmie: 
błędy żywieniowe (niedobór witaminy K) 
pasożyty zewnętrzne i choroby skóry 
 skłonności dziedziczne 
Chore ptaki wyskubują sobie wzajemnie pióra, najczęściej w okolicy kloaki, ogona i szyi, może to doprowadzić 
do ogołocenia dużych części ciała (ptaki są "nagie"). Pterofagia często przeradza się w kanibalizm.. 
Leczenie i zapobieganie 
 Podobnie jak przy kanibalizmie. Niektórzy autorzy radzą dodawanie do karmy mączki z pierza. Można ponadto 
smarować ptaki środkami odstraszającymi, skutecznym rozwiązaniem jest tu pokrycie zmienionych części 
piór i ciał preparatem P.B.H.Spray. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

PULOROZA (Pullorum Disease) i TYFUS (Fowi Typhoid) 

Przyczyna 
   Puloroza wywoływana jest przez Salmonella pullorum , natomiast tyfus przez bardzo zbliżoną, lecz nie 
identyczną pałeczkę S. gallinarum. 
Źródła i drogi zakażenia 
   Puloroza jest chorobą, przy której największe znaczenie ma pionowa droga zakażenia. Pisklęta wyklute 
z zakażonych jaj wykazują typowe objawy chorobowe (utrata ruchliwości, biały kał, wysoka śmiertelność). 
Chore ptaki zakażają inne osobniki w stadzie, co prowadzi do rozprzestrzeniania się infekcji. Tyfus jest w 
zasadzie chorobą dorosłych ptaków i przebiega z dużą zachorowalnością i stosunkowo wysoką 
śmiertelnością sięgającą 15%. W rozprzestrzenianiu się choroby dużą rolę obok pionowej odgrywa 
horyzontalna droga zakażenia. Choroba przenosi się przez kontakt z kałem, zwłokami padłych ptaków, 
odzieżą, obuwiem, wyposażeniem kurnika itp. 
Gatunki wrażliwe 
   Kury, bażanty, kaczki, gęsi, perliczki ogą chorować zarówno na pulorozę jak i na tyfus. 
Objawy kliniczne 
   Puloroza jest typową chorobą piskląt, przebiegającą, z typową biegunką z białym kałem zatykającym 
otwór stekowy, której towarzyszy wysoka śmiertelność. Dorosłe nioski zakażone S. pullorum nie wykazują 
zmian klinicznych natomiast sekcyjnie stwierdza się zmiany zapalne w jajniku (zdeformowane, ciemno 
zabarwione kule żółtkowe). Tyfus u ptaków dorosłych przebiega z objawami osowiałości, osłabieniem 
i biegunką - kał koloru siarki. U ptaków z uogólnioną postacią choroby sekcyjnie stwirdza się obrzęk wątroby, 
śledziny i nerek, z wybroczynami w tych narządach, a u niosek również obecność zwyrodniałych 
i odkształconych kul żółtkowych w jajniku. Śmiertelność w przebiegu tyfusu może być bardzo wysoka 
i sięgać 60%, choć najczęściej upadki wynoszą od 10 - 25%. 
Leczenie i zapobieganie. 
   Leczenie pulorozy nie jest trudne, ale jego podejmowanie nie prowadzi do rozwiązania problemu. 
W praktyce najbardziej skuteczną metodą zwalczania tej choroby jest eliminacja z rozrodu zakażonych 
niosek. Zgodnie z obowiązującymi przepisami do wylęgu mogą być użyte tylko jaja wolne od S. pullorum . 
Badania mające na celu wykrycie nosicieli zarazka prowadzone są na początku nieśności. Polega ono na 
wykrywaniu obecności specyficznych przeciwciał w teście aglutynacji płytowej ze świeżą kroplą krwi. 
Rygorystyczne przestrzeganie norm profilaktyki jest podstawą w ograniczaniu częstości występowania 
pulorozy.  Leczenie tyfusu za pomocą antybiotyków i chemioterapeutyków (np. fluorochinolonów tetracyklin 
czy sulfonmidów) daje tylko połowiczny sukces bowiem nie likwiduje stanu nosicielstwa. Najlepszą metodą 
walki z tyfusem jest eliminacja sztuk reagujących dodatnio. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

RZEKOMY POMÓR DROBIU, CHOROBA NEWCASTLE 

Przyczyna 
 Rzekomy pomór drobiu wywoływany jest przez paramyksowirusy należące do serotypu 1 paramyksowirusów 
ptasich (PMV-1). Występujące w przyrodzie szczepy wirusa ND charakteryzują się bardzo różną patogennością 
od bardzo niewielkiej (szczepy lentogeniczne) poprzez umiarkowaną (szczepy mezogeniczne) do bardzo silnej 
(szczepy welogeniczne). W obecnie stosowanych żywych szczepionkach zawarte są wyłącznie szczepy 
lentogeniczne. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Rzekomy pomór drobiu jest chorobą bardzo zaraźliwą. Zakażenie następuje poprzez kontakt z chorymi 
ptakami, za pośrednictwem wydzieliny zapalnej z układu oddechowego. Choroba łatwo przenosi się poprzez 
sprzęt, samochody, personel, dzikie ptaki. 
Wrażliwy gatunek 
 Kury, indyki, inny drób grzebiący. Ważną rolę w epidemiologii choroby odgrywa drób ozdobny i drób wodny. 
Okres inkubacji 
 Okres inkubacji choroby jest zróżnicowany, ale najczęściej wynosi od 3 do 6 dni. 
Objawy kliniczne 
   Rzekomy pomór drobiu może przebiegać z bardzo dużą śmiertelnością, silną depresją i upadkami 
w przeciągu 3-4 dni od wystąpienia objawów klinicznych. Chore ptaki nie zawsze jednak muszą wykazywać 
objawy ze strony układu oddechowego lub nerwowego. Szczepy mezogeniczne wirusa wywołują najczęściej 
zaburzenia w obrębie układu oddechowego. 
 Typowe objawy kliniczne rzekomego pomoru drobiu stwierdzane po infekcji szczepami welogenicznymi to: 
utrudnione oddychanie, rzężenia i charczenia, którym towarzyszą objawy nerwowe, takie jak porażenia, czy 
skręty szyi (torticollis). Produkcja nieśna spada od 30 do 50% lub więcej i powraca do norm po około 
2 tygodniach. Jaja mogą mieć cienką skorupę, typowe jest również składanie jaj bez skorup (tzw. "lanie jaj" 
- jaj w błonach). W dobrze zaszczepionych stadach ptaków objawy kliniczne zakażenia mogą być trudne do
stwierdzenia. 
Zmiany sekcyjne 
 Typowe zmiany anatomopatologiczne to: zapalenie błony śluzowej tchawicy, zapalenie płuc, niekiedy naloty 
na workach powietrznych. Patognomoniczne dla choroby są typowe wybroczyny w żołądku gruczołowym 
i ogniskowe owrzodzenia (butony) w jelitach cienkich. 
Diagnoza 
 W przypadku podejrzenia o wystąpienie choroby konieczne jest przeprowadzenie badań diagnostycznych 
mających na celu izolację i charakterystykę patogenności wyosobnionego izolatu. Pomocne jest również 
badanie serologiczne, w którym przy wyniku dodatnim stwierdzane są bardzo wysokie miana specyficznych 
przeciwciał. Wirus izoluje się z wymazów pobranych z tchawicy lub z kloaki. Do izolacji wirusa może służyć 
też rozcier z mózgu padłych ptaków. W diagnozie różnicowej należy uwzględnić zakaźne zapalenie oskrzeli 
oraz zakaźne zapalenie krtani i tchawic, które mogą przebiegać z podobnymi objawami klinicznymi, ale 
zmiany sekcyjne i wyniki badań serologicznych oraz izolacja zarazka mają decydujące znaczenie dla 
prawidłowej diagnozy. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest skutecznego leczenia przy tej chorobie. W Polsce rzekomy pomór drobiu jest objęty programem 
profilaktycznym. Prowadzi się szczepienia za pomocą żywych szczepionek zawierających lentogeniczne 
szczepy wirusa (stada brojlerów) oraz szczepionek żywych i inaktywowanych (stada towarowe 
i reprodukcyjne).  Warunkiem zapobieżenia stratom wywołanym przez rzekomy pomór drobiu jest regularne 
prowadzenie szczepień. 
Uwagi 
   Ostatni przypadek rzekomego pomoru drobiu w Polsce stwierdzono w 1974 roku. W latach 1994-1997 
   w kraju izolowano jedynie szczepy leno-mezogeniczne wirusa ND. 
 Choroba urzędowo zwalczana. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

SALMONELOZA (paratyfus) 


Choroba bakteryjna 
Nazwa choroby w j. polskim - Salmonelloza , Paratyfus. 
Nazwa choroby w j. angielskim - Salmonellosis , Paratyphus. 
 Nazwa choroby w j. niemieckim - Salmonellose , Paratyphus. 
Przyczyna 
Choroba spowodowana przez bakterie z rodzaju Salmonella (galinarum, typhimurium, arizone). 
Niebezpieczna również dla ludzi. Zwalczana z urzędu. 
Źródła i drogi zakażenia 
Źródło zakażenia - przede wszystkim chore dorosłe ptaki jako nosiciele, produkują jajka ze 
skażonymi zarodkami. Wylężone chore pisklęta, zarażają w wychowalni zdrowe przeważnie przez układ 
oddechowy a starsze przez układ pokarmowy. 
Wrażliwy gatunek 
Drób, ptaki w tym przepiórka 
Obraz kliniczny 
Ze względu na charakter choroby jej obraz kliniczny może być bardzo zróżnicowany i nie zawsze jest 
wzrokowo wykrywalny. Bazując na aktualnych doświadczeniach niektóre charakterystyczne symptomy 
choroby możemy zauważyć i z wielką powagą należy je brać jako wskaźnik zdrowia ptaków a mianowicie: 
Upierzenie  - ptaki pierzą się bardzo źle i często stare upierzenie utrzymuje się przez nienaturalnie bardzo 
długi okres. 
Kał  - analizując kał w niektórych przypadkach można zauważyć jego nienaturalną postać. Pojawia się 
ona w formie krwistych poskręcanych wałków zwanych potocznie "rura pinions" Ocena mikroskopowa 
- bakteriologiczna kału w bardzo krótkim czasie pozwala ocenić rodzaj choroby lecz w niektórych przypadkach
jednoznaczne stwierdzenie istnienia salmonelli jest bardzo trudne i nieraz trzeba paru tygodni aby dostrzec 
niebezpieczne bakterie. 

kał chorego ptaka	kał chorego ptaka	kał zdrowego ptaka

"Nosiciele"  - często wyniki badań kału ptaków wykazują wynik ujemny na obecność salmonelli lecz analiza 
ich zachowań wskazuje, że one są zakażone ! mówi się wtedy o ptakach "nosicielach". Ogólne ich zachowanie 
nie odróżnia ich od zdrowych osobników lecz one na pewno noszą w sobie niebezpieczne dla innych bakterie. 
Ten rodzaj ptaków stanowi realną groźbą dla eksplozji epidemii w hodowli. Ptaki nosiciele choroby powinny 
bezwzględnie być eliminowani. W zainfekowanych salmonellozą hodowlach, często zauważa się dużą ilość
niezapłodnionych jaj oraz duży poziom padniętych ptaków w całym ich cyklu rozwoju. 
Bardzo duże ryzyko inwazji salmonelli istnieje w czasie rozpłodu, jesiennego pierzenia oraz zimowego 
spoczynku, kiedy to przy dużej wilgotności powietrza i dodatnich temperaturach często możemy doświadczyć 
wybuchu epidemii. Są to okresy życia ptaków o dużej podatności na różnego rodzaju infekcje bakteryjne. 
Objawy kliniczne 
Zwieszone lub porażone skrzydła , bezwład nóg. Charakterystyczny jest kał, początkowo żółtozielony, 
szarawy, a następnie białawy. Widać wyraźne wodnistą biegunkę, która oblepia otwór kloaki, doprowadzając 
często do jej zatkania. Mocny skręt szyją zwany potoczne "paraliż szyi". Czasami wyraźny bezwład szyi w 
wyniku czego chore ptaki nie potrafią utrzymać głowy w normalnej pozycji. Przy agresywnym przebiegu 
salmonellozy, nie zawsze jesteśmy w stanie ocenić skutki jakie choroba wyrządziła w organizmie ptaka
oraz w systemie nerwowym. Często zostają uszkodzone istotne organy wewnętrzne organizmu jak nerki 
, jajniki lub jądra. Nieraz doznajemy przypadki , że w naszych hodowlach, nie możemy dochować się 
potomstwa. W przeważającej mierze jest to wynik uszkodzenia narządów rozrodczych. Uszkodzenie 
głównych organów wewnętrznych, prowadzi często do trudności z przyswajaniem pokarmu , braku 
apetytu , chudnięciem a w konsekwencji do padnięcia ptaka. Po stwierdzeniu salmonellozy, oraz w 
przypadkach jej podejrzenia, chore osobniki należy konieczne poddać kuracji leczniczej . Choroba ta 
przyczynia się do powstania wielu strat, w zainfekowanych hodowlach i może utrzymywać się latami 
w różnym stopniu jej nasilenia . Czasami po zaleczeniu przycicha, lecz przy napotkaniu sprzyjających 
warunkach zewnętrznych, oraz znacznym osłabieniu organizmu ptaków, może ponownie inwazyjne 
wybuchnąć. 
Leczenie i zapobieganie 
Podawanie antybiotyku, w wyniku przeprowadzonych badań przy współpracy z lekarzem weterynarii. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

STAFYLOKOKOZA 
Jest chorobą zakaźną i zaraźliwą. 
Schorzenie notowane jest na całym świecie. 
Przyczyna 
Choroba wywołana przez gronkowce Staphylococcus (aureus i epidermidis). 
Objawy kliniczne 
Miejscowe stany zapalne na skórze i tkance podskórnej, później atakowane stawy nóg. Chorobę wywołują 
bakterie - Staphylococcus aureus, kształtu kulistego lub owalnego. Nie mają rzęsek, otoczek i nie 
wytwarzają zarodników. Gronkowce ropotwórcze są stosunkowo odporne na wysychanie, w ropie żyją 
kilka tygodni. Źródłem zakażenia najczęściej jest zakażone podłoże, powierzchnie klatek lub karma. 
Zakażenie następuje przez skórę lub błony śluzowe. Mogą więc powstawać ropnie w miejscu uszkodzonej 
skóry, ropnica - ogólne zakażenie krwi i ropnie narządów wewnętrznych(płucach, wątrobie, śledzionie, 
nerkach oraz węzłach chłonnych i mięśniach). Okres inkubacji choroby wynosi od 2- 5 dni. 
Chore ptaki nie mają apetytu, są osowiałe, nie rosną i kuleją. Mogą również wystąpić biegunki. 
Leczenie i zapobieganie 
Leczenie przeprowadza się w uzgodnieniu z lekarzem weterynarii. 
Utrzymywanie pomieszczeń we właściwej higienie. 
Ochrona ptaków przed skaleczeniami. 
Mieszanki paszowe wolne od gronkowców. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

SYNDROM SPADKU NIEŚNOŚCI 1976 

Przyczyna 
 Choroba wywoływana jest przez ptasi adenowirus (najbardziej znane izolaty to BC 14 i A 127), nie należący 
do żadnego z 12 znanych serotypów adenowirusów kurzych wywołujących wtrętowe zapalenie wątroby. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Wirus jest przenoszony drogą transowarialną. Nawet jeśli tylko kilka ptaków w stadzie jest zakażonych, 
to w okrewsie rozpoczynania nieśności sieją one wirus do środowiska i zakażają inne osobniki. Pionowe 
rozprzestrzenianie się zakażenia w stadzie jest stosunkowo wolne, ponieważ tą drogą wirus jest mało 
zakaźny i wydalanie jego z kałem jest stosunkowo niewielkie. 
Wrażliwy gatunek 
 Tylko u kur występują wyraźne objawy kliniczne zakażenia wirusem EDS'76. Wirus ten jest również bardzo 
szeroko rozprzestrzeniony w populacji kaczek. Może on przyczyniać się do cięższego przebiegu innych 
zakażeń wirusowych występujących u tego gatunku. 
Objawy kliniczne 
 EDS'76 występuje jedynie u niosek w stadach reprodukcyjnych i towarowych w okresie nieśności. Chore 
stada często nie osiągają szczytu nieśności lub w jej szczycie dochodzi do znacznego obniżenia się produkcji. 
Typowe dla choroby są zmiany w jakości skorupy i treści jaja. Często pierwszym objawem jest odbarwienie 
skorup, następnie pojawiają się jaja o cienkiej i kruchej skorupie, lub całkowicie jej pozbawione (jaja w 
błonach). Chore ptaki mogą być anemiczne, może pojawić się również przejściowa biegunka i niekiedy 
mniejsze spożycie karmy. Generalnie jednak nie stwierdza się wzrostu upadków lub innych objawów 
klinicznych. 
Zmiany sekcyjne 
 Nie są obserwowane specyficzne zmiany sekcyjne. 
Diagnoza 
   Kliniczne objawy zakażenia wirusem EDS'76 w stadzie są bardzo typowe i ułatwiają postawienie 
prawidłowego rozpoznania. Potwierdzeniem diagnozy może być badanie serologiczne (test H) lub 
izolacja wirusa. 
Diagnoza różnicowa 
   W diagnozie różnicowej należy uwzględniać zakaźne zapalenia oskrzeli, w mniejszym stopniu rzekomy 
pomór drobiu i zakaźne zapalenie krtani i tchawicy. Test HI jest prostą i czułą metodą pomagającą 
potwierdzić rozpoznanie. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest specyficznego leczenia w przebiegu EDS'76. Immunizacja inaktywowaną szczepionką przed 
okresem nieśności jest w praktyce bardzo skuteczną metodą profilaktyki tej choroby. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

WIRUSOWE ZAPALENIE STAWÓW I POCHEWEK ŚCIĘGNOWYCH 

Przyczyna 
 Wirusowe zapalenie stawów i torebek ścięgnowych jest wywołane przez reowirusy. 
Źródła i drogi zakażenia 
   Wirus może rozprzestrzeniać się przez kontakt z zakażonym ptakiem lub kałem. Możliwa jest również 
pionowa droga zakażenia. Wiele szczepów reowirusów bytuje w przewodzie pokarmowym i nie wszystkie 
z nich są patogenne. 
Wrażliwy gatunek 
   Naturalnymi gospodarzami są kury, indyki i najprawdopodobniej bażanty. 
Objawy kliniczne 
   Pierwsze objawy wirusowego zapalenia stawów i pochewek ścięgnowych występują najczęściej w stadach 
rodzicielskich brojlerów między 6 a 10 tygodniem życia. Ptaki niechętnie się przemieszczają, a zmuszone do 
chodzenia poruszają się z trudem i z objawami silnego bólu. Widoczny jest obrzęk pochewki ścięgnowej w 
okolicy stawu skokowego, który może być ciepły i bolesny. 
Zmiany sekcyjne 
   Stawy skokowe są najczęściej obrzękłe, choć nie tak znacznie jak w przebiegu zakażenia Mycoplasma 
synoviae  czy Staphylococcus . Po przecięciu torebki ścięgnowej i torebki stawu skokowego stwierdza się
 w nich obecność przezroczystego, krwistego płynu, ścięgno jest odbarwione, z pasami przekrwień, pokryte 
strzępkami włóknika. Można również obserwować przerwanie ciągłości zmienionego ścięgna, zwłaszcza u 
starszych ptaków w wieku powyżej 29-30 tygodnia życia. W tym przypadku ponad stawem skokowym 
stwierdza się twardy, bliznowaty węzeł. W przypadku dołączenia się Myc. Synoviae  lub Staphylococcus 
spp . ilość wysięku wzrasta i ma on kolor żółty do różowego. W stadach towarowych kur nieśnych choroba 
jest stwierdzona znacznie rzadziej niż w stadach rodzicielskich brojlerów i w stadach brojlerów. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest leczenia przyczynowego przy tej chorobie. Podanie antybiotyków jest wskazane zwłaszcza przy 
powikłaniach spowodowanych przez gronkowce. Najskuteczniejszą formą profilaktyki jest stosowanie s
zczepień ochronnych. W stadach rodzicielskich stosuje się szczepionki żywe i inaktywowane, natomiast w 
stadach brojlerów szczepionki atenuowane żywe. 
   
Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNA ANEMIA KURCZĄT 

Przyczyna 
   Choroba wywoływana jest przez bardzo oporny, mały DNA wirus zaliczany do rodzaju Circovirus, oznaczany 
jako CAV (Chicken Anaemia Virus) lub CIA (Chicken Infectious Anaemia Virus). 
Źródła i drogi zakażenia 
   Główną drogą rozprzestrzeniania się wirusa zakaźnej anemii jest zakażenie pionowe, zakażone nioski 
przekazują zarazek na swoje potomstwo. Możliwe jest również poziome rozprzestrzenianie się infekcji 
zwłaszcza u ptaków młodych przez kontakt z chorym osobnikiem i środowiskiem (wyposażenie, odzież, itp.). 
Wrażliwy gatunek 
 Kury. 
Objawy kliniczne i zmiany sekcyjne 
 Wirus zakaźnej anemii wywołuje objawy chorobowe u ptaków w wieku do około 3 tygodnia. U kur dorosłych 
zakażenie przebiega bez żadnych objawów klinicznych. Choroba charakteryzuje się padnięciami i anemią 
związaną z atrofią tkanki krwiotwórczej szpiku kostnego. Stwierdza się również wybroczyny i wylewy w tkance 
podskórnej i w mięśniach jak również zmiany atroficzne w układzie limfatycznym. U ptaków zakażonych 
równocześnie reowirusami obserwuje się typowe zmiany martwicowe skóry w okolicy podskrzydłowej, stąd 
jednostka jest nazywana "choroba niebieskiego skrzydła" (Blue wing disease). Śmiertelność jest 
zróżnicowanai waha się od 20% do 70%. Wyniki produkcyjne w zakażonych stadach są bardzo obniżone. 
Rozpoznanie 
   Postawienie wstępnego rozpoznania jest możliwe na podstawie charakterystycznych zmian sekcyjnych 
i objawów klinicznych. Użyteczne są również badania hematologiczne. Możliwe jest wykonanie badań 
serologicznych (Immunofluorescencja, seroneutralizacja, test ELISA itp.). Izolacja wirusa jest również 
możliwa, choć technicznie trudna, bardzo długotrwała i kosztowna. 
Leczenie i zapobieganie 
   Brak jest leczenia przyczynowego zakaźnej anemii kurcząt. 
   Należy dążyć do tego aby wszystkie pisklęta miały wysoki poziom specyficznych przeciwciał przeciwko 
wirusowi zakaźnej anemii, poprzez szczepienia prowadzone w stadach rodzicielskich. Spośród stosowanych 
metod szczepienia CAA jedynie indywidualne podanie żywej szczepionki każdej niosce metodą iniekcji daje 
gwarancję uzyskania w stadzie szybkiego narastania przeciwciał, ich wysokiego i wyrównanego poziomu 
oraz efektywnego przekazywania odporności w postaci przeciwciał matczynych potomstwu. 
   
Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNE ZAPALENIE OSKRZELI 

Przyczyna 
 Chorobę wywołuje wirus należący do rodzaju Coronavirus.  Wirus zakaźnego zapalenia oskrzeli należy do 
zarazków o bardzo dużej zmienności. Znanych jest ponad trzydzieści typów serologicznych tego wirusa. 
Źródła i drogi zakażenia 
   Między ptakami zakażenie rozprzestrzenia się drogą aerogenną. Zarazek przenosi się tą drogą również 
między kurnikami i fermami. 
Okres inkubacji 
 Okres inkubacji wynosi od 18 do 72 godzin. 
Wrażliwy gatunek 
 Tylko kury i bażanty są wrażliwe na zakażenie wirusem zakaźnego zapalenia oskrzeli. 
Objawy kliniczne 
   U kurcząt wirus IB wywołuje nasilone zmiany zapalne w drogach oddechowych. Dochodzi do zapalenia 
błony śluzowej oskrzeli, a powstający wysięk zapalny ogranicza drożność oskrzeli. Wraz z postępem choroby
 tworząca się serowata wydzielina zatyka rozwidlenie tchawicy co prowadzi do duszności, rzężeń, kaszlu, 
kichania i przyjmowania charakterystycznej postawy "pompującego oddychania". Nieśność gwałtownie 
spada (w ciągu 5-7 dni), pogarsza się także jakość skorupy, która jest krucha i odbarwiona, 
z charakterystycznymi deformacjami. 
Zmiany sekcyjne 
   W trakcie badania sekcyjnego stwierdza się obecność śluzu i przekrwienie błony śluzowej dolnych 
odcinków tchawicy i oskrzeli, u starszych kurcząt mogą występować włóknikowe naloty na workach 
powietrznych. Obecność żółtawego, serowatego czopa włóknikowego w rozwidleniu tchawicy u kurcząt 
wskazuje na zakaźne zapalenie oskrzeli. 
Diagnoza 
   Są trzy główne punkty, które należy brać pod uwagę przy diagnozie zakaźnego zapalenia oskrzeli: 
   a) obraz kliniczny i zmiany sekcyjne stwierdzone w danym stadzie, 
   b) izolację wirusa, 
 c) wzrost poziomu przeciwciał (serokonwersja) w surowicy przy testowaniu w stosunku do znanego szczepu 
wzorcowego wirusa IB jako antygenu. 
Leczenie i zapobieganie 
   W przebiegu zakaźnego zapalenia oskrzeli brak jest specyficznego leczenia. Przy wtórnych powikłaniach 
bakteryjnych powinny być stosowane antybiotyki. Jedyną skuteczną metodą uniknięcia strat spowodowanych 
zakażeniem wirusem IB jest prowadzenie systematycznych szczepień profilaktycznych. Stosuje się tu 
szczepionki żywe i inaktywowane. 
Uwagi 
   W kraju choroba występuje zarówno u brojlerów jak i w stadach nieśnych. W ostatnim czasie stwierdza się 
coraz powszechniej występowanie szczepów wariantowych wirusa IB. Obserwacje praktyczne i dostępne 
wyniki badań serologicznych i wirusologicznych wskazują, że w Polsce występują nefropatogenne szczepy 
wirusa IB. Istnieje więc potrzeba wzbogacania standardowych programów immunoprofilaktyki opartych na 
stosowaniu szczepionek opartych na serotypie Massachusetts o szczepionki zawierające serotypy 
wariantowe takie jak D274, D466 czy też 4/91. Ze względu na dużą zdolność szczepu 4/91 do indukowania 
odporności krzyżowej, szczepionki zawierające ten serotyp zalecane są na terenach występowania 
nefropatogennych szczepów wirusa IB, w tym również szczepu D274. należy jednak zaznaczyć, iż prawidłowe 
prowadzenie prowadzenie immunoprofilaktyki IB w stadzie powinno zawsze uwzględniać zastosowanie 
szczepionek opartych na serotypie Massachusetts jako szczepienie podstawowe. 
 Choroba urzędowo zwalczana. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNE ZAPALENIE KRTANI I TCHAWICY 

Przyczyna 
   Zakaźne zapalenie krtani i tchawicy wywoływane jest przez wirus należący do rodzaju Herpesvirus  Znany 
jest tylko jeden serotyp wirusa ILT. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Zakażenie następuje drogą oddechową przez kontakt ptaków chorych ze zdrowymi. W większości 
przypadków do zakaźnego zapalenia krtani i tchawicy na fermie dochodzi przez zawleczenie wirusa 
ILT przez osoby wizytujące na obuwiu, odzieży, lub wraz ze skrzynkami na jaja, karmidłami, poidłami, 
klatkami itp. 
Okres inkubacji 
 Okres inkubacji choroby waha się od 4 do 12 dni. 
Wrażliwy gatunek 
 Na zakażenie w warunkach naturalnych są wrażliwe kury i bażanty. 
Objawy kliniczne 
   O obrazie chorobowym dominują bardzo silnie wyrażone objawy ze strony układu oddechowego. W jamie 
dziobowej, krtani i tchawicy tworzą się szarożółte, serowate, łatwo oddzielające się czopy zatykające światło 
dróg oddechowych. Oddychanie jest bardzo utrudnione, chore ptaki siedzą w półprzysiadzie z wyciągniętą szyją 
i otwartym dziobem, a przy wydechu dziób jest opuszczony ku dołowi ("pompujące oddychanie"). Ptaki takie 
często padają z powodu uduszenia. W typowym przebiegu ILT dzienne upadki wynoszą około 1%. 
   Stwierdzane są również przypadki ILT o łagodnym przebiegu wywoływane przez szczepy wirusa o niższej 
patogenności. W takich sytuacjach obserwuje się zapalenie spojówek oraz objawy ze strony układu 
oddechowego (kichanie, wykrztuszanie), a śmiertelność jest z reguły bardzo niska lub brak jest jej zupełnie.
 Zakaźne zapalenie krtani i tchawicy rozprzestrzenia się na fermie znacznie wolniej niż zakaźne zapalenie 
oskrzeli i rzekomy pomór drobiu.  Zakażenie wirusem ILT ptaków w okresie produkcji prowadzi najczęściej 
do głębokiego spadku nieśności o 10 - 15%, która jednak wraca do normy po około 3 - 4 tygodniach. 
Diagnoza 
   W stadach kur, wzrost upadków, któremu towarzyszą zaburzenia ze strony układu oddechowego z 
dusznością, kaszlem i obecnością krwawego śluzu w krtani mogą świadczyć o zakaźnym zapaleniu krtani 
i tchawicy. Silne krwotoczne zapalenie błony śluzowej i obecność serowatych czopów włóknikowych w 
świetle krtani i tchawicy są typowymi zmianami sekcyjnymi. W badaniu histopatologicznym stwierdza się 
obecność charakterystycznych ciałek wtrętowych w komórkach błony śluzowej tchawicy (ciałka wtrętowe 
Seifrida). Izolację wirusa wykonuje się na zarodkach pobierając materiał ze zmienionej zapalnie tchawicy. 
Leczenie i zapobieganie 
   Szczepienie za pomocą łagodnych szczepionek podawanych dospojówkowo jest najlepszą metodą 
zapobiegającą stratom wywoływanym przez wirus ILT. Niekiedy praktycy podają szczepionkę w wodzie 
do picia lub w aerozolu, ale wyniki takiego postępowania nie są zadowalające. 
 Nawet w przypadku wystąpienia choroby w stadzie, ze względu na stosunkowo wolne jej rozprzestrzenianie 
możliwe jest zaszczepienie ptaków nie wykazujących objawów chorobowych, co może spowodować 
zahamowanie rozprzestrzeniania się choroby w stadzie. 
Uwagi 
   Od początku lat dziewięćdziesiątych w Polsce notuje się narastającą ilość przypadków ILT. W niektórych 
rejonach kraju konieczne okazało się wprowadzenie tej choroby do programów profilaktyki. 
   
Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNE ZAPALENIE MÓZGU I RDZENIA KRĘGOWEGO KURCZĄT 

Przyczyna 
 Zakaźne zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego wywoływane jest przez enterowirusy należące do rodzaju 
Picornavirus. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Główną rolę w rozprzestrzenianiu się wirusa zakaźnego zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego odgrywa 
pionowa droga zakażenia. Zakażone nioski przez kilka tygodni przekazują wirus do jaj, co powoduje spadek 
wylęgowości. Zakażone transowarialnie pisklęta po wykluciu sieją wirus do środowiska zakażając zdrowe 
pisklęta już w inkubatorze. Przyjmuje się, że jeżeli zakażenie nastąpiło na drodze pionowej to ptaki chorują 
w pierwszych 5-14 dniach. Jeśli do zakażenia doszło po wykluciu, to objawy chorobowe pojawiają się zwykle 
po 10 dniach. 
Okres inkubacji 
 W zależności od drogi zakażenia okres inkubacji choroby wynosi od 5 do 14 dni. 
Wrażliwy gatunek 
 Na zakażenie naturalne najbardziej wrażliwe są kury, choć mogą również chorować indyki i bażanty. 
Objawy kliniczne 
   Choroba występuje najczęściej u ptaków w wieku między 1 a 3 tygodniem życia. Chore ptaki siedzą na 
skokach, całe stado jest mało ruchliwe, wiele osobników leży na boku. U części ptaków wyczuwalne są 
bardzo charakterystyczne drżenia głowy i szyi (tremor epidemiczny) o dużej częstotliwości i małej amplitudzie, 
najlepiej wyczuwalne po uchwyceniu głowy ptaka ręką. W stadach kierunku nieśnego zakażenie wirusem 
AE prowadzi do znacznego, trwającego ponad 2 tygodnie, spadku produkcji. Śmiertelność u naturalnie 
zakażonych kurcząt waha się i może niekiedy sięgać nawet do 75%. 
Rozpoznanie 
   Typowe drżenie u kurcząt, oraz spadek nieśności i wylęgowości w stadach rodzicielskich mogą sugerować 
zakaźne zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego. Padłe kurczęta z reguły nie wykazują żadnych makroskopowych
 zmian patologicznych. Badaniem histopatologicznym można stwierdzić typowe dla tej choroby zmiany zapalne
w mózgu, żołądku gruczołowym i trzustce. W diagnozie różnicowej należy również uwzględnić spowodowane 
niedoborem witaminy E rozmiękczenie mózgu (choroba szalonego kurczaka). Laboratoryjne badanie surowic 
w stadach rodzicielskich lub test jajowy mogą mieć duże znaczenie diagnostyczne. 
Leczenie i zapobieganie 
   Najskuteczniejszą metodą profilaktyki AE jest szczepienie stad rodzicielskich żywą szczepionką przed 
okresem nieśności. Jeśli choroba wystąpi w stadzie nie szczepionym lub źle zaszczepionym to należy na 
okres kilku tygodni zatrzymać lęgi, aby przerwać pionową drogę zakażenia. Po nabraniu odporności przez 
nioski możliwe jest ponowne rozpoczęcie lęgów. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNE ZAPALENIE NOSA I TCHAWICY INDYKÓW 

Przyczyna 
   Choroba wywoływana jest przez pneumowirusy ptasie. 
Źródła i drogi zakażenia 
 Wirus może rozprzestrzeniać się zarówno na drodze zakażenia horyzontalnego (kontakt z osobnikiem chorym,
 zanieczyszczona wirusami woda, odzież obsługi, wyposażenie) i pionowego. 
Wrażliwy gatunek 
 Indyki, kury 
Objawy kliniczne 
   U młodych indyków stwierdza się wysięk z nosa, zapalenie spojówek, rzężenie, obrzęk tkanek miękkich 
głowy zwłaszcza w okolicy zatok podoczodołowych i podżuchwowej. 
 W stadach nieśnych obok zaburzeń ze strony układu oddechowego występuje spadek nieśności. 
Zachorowalność jest zazwyczaj bardzo wysoka natomiast śmiertelność może być zróżnicowana i z reguły 
jest wyższa u młodych indycząt. U kurcząt pneunowirusy wywołują tak zwany zakaźny zespół dużej głowy 
(Swollen Head Syndrome - SHS). Chore ptaki wykazują utratę apetytu, osowiałość, obrzęk tkanek miękkich 
głowy wokół oczu oraz zatok podoczodołowych, torticollis i zaburzenia w koordynacji ruchów. Obserwuje się 
również wyraźny spadek nieśności, jeśli choroba wystąpi w okresie produkcyjnym. 
Zmiany anatomopatologiczne 
   Obraz zmian anatomopatologicznych jest bardzo zróżnicowany i zależy głównie od tego jaki czynnik 
bakteryjny wikła pierwotne zakażenie wirusowe. W przypadku SHS obserwuje się często ropne zapalenie 
tkanek miękkich głowy z obecnością włóknika i wysięku ropnego. Stwierdza się również zapalenie nosa, 
tchawicy i zatok występuje zarówno u indyków jak i kur. Obserwowane włóknikowe zapalenie worków 
powietrznych i worka osierdziowego są skutkiem wtórnym zakażeń E. coli. Nerki mogą być obrzęknięte 
i przekrwione, w płucach stwierdza się obrzęk, przekrwienie i obecność włóknikowego wysięku. 
Diagnoza 
   Rozpoznanie oparte na objawach klinicznych nie jest wiarygodne, bowiem wiele innych chorób może 
przebiegać z podobnymi zmianami. Najpewniejsza diagnoza oparta jest o wyniki badań wirusologicznych 
(izolacja pneumowirusa z wysięku lub ze zmienionych błon śluzowych). Mogą być również wykrywane 
specyficzne przeciwciała. W takich przypadkach mogą znaleźć zastosowanie: test seroneutralizacji, 
immunofluorescencji oraz najpowszechniej stosowany test ELISA. 
Leczenie i zapobieganie 
   Podanie antybiotyków zapobiega wtórnym powikłaniom bakteryjnym. Najlepszą metodą zapobiegania 
chorobie są szczepienia profilaktyczne. 
Uwagi 
   Stwierdzono, że wirus TRT występuje w 2 typach: A i B. Różne szczepionki zawierają izolaty należące do 
różnych grup. W praktycznej profilaktyce choroby w wielu krajach stosuje się szczepionki zawierające 
zarówno typ A jak i B wirusa. 
   
Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZAKAŹNE ZAPALENIE POCHEWEK ŚCIĘGNOWYCH 

Przyczyna 
   Choroba jest wywoływana przez Mycoplasma synoviae (Ms). 
Źródła i drogi zakażenia 
   Główną drogą rozprzestrzeniania się mykoplazmozy jest zakażenie pionowe (zakażenie przez jaja składane 
przez zainfekowane nioski). Zakażenie poziome ma miejsce poprzez kontakt z ptakiem chorym lub skażonymi 
mykoplazmami;: sprzętem, odzieżą, butami, skrzynkami na jaja itp. 
Objawy kliniczne i zmiany sekcyjne 
   Objawy kliniczne są bardzo zróżnicowane od zakażenia bezobjawowego, poprzez łagodne zmiany ze strony 
układu oddechowego, do procesów zapalnych w workach powietrznych i zapalenia pochewek ścięgnowych 
z obrzękiem stawów nóg i skrzydeł oraz zapalenia mostkowego worka powietrznego z tworzeniem pęcherzy 
podskórnych na mostku.  Najbardziej charakterystyczna jest obecność kremowego wysięku w torebkach 
stawowych, obejmującego również ścięgno. Zapalenie worków powietrznych z nalotami włóknika występuje
zwłaszcza przy dołączeniu się zakażenia E. Coli. 
Rozpoznanie 
   Obok opisanych zmian w postawieniu rozpoznania pomocne jest również badanie serologiczne z 
zastosowaniem antygenu M. synoviae . Decydujące znaczenie ma jednak izolacja zarazka z chorobowo 
zmienionych stawów. 
Diagnoza różnicowa 
   Podobne zmiany zapalne w pochewkach ścięgnowych i stawach obserwuje się przy zakażeniu 
gronkowcami, a zbliżone przy wirusowym zapaleniu stawów i pochewek ścięgnowych. Należy mieć również 
na uwadze, że możliwe są infekcje mieszane tymi patogenami. 
Leczenie i zapobieganie 
   W leczeniu mykoplazmozy stawowej stosuje się wiele rodzajów antybiotyków (tetracykliny, erytrocyna, 
tylozyna, tiamulina, jozamycyna, fluorochinolony itp.). W profilaktyce choroby największe znaczenie powinna 
mieć jednak eliminacja z rozrodu zakażonych niosek w oparciu o wyniki badań serologicznych z antygenem 
M . synoviae . 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZESPÓŁ CRD 

Przyczyna 
   Najważniejszą rolę w wywoływaniu przewlekłych zmian zapalnych w układzie oddechowym odgrywa 
Mycoplasma gallisepticum (Mg) . Czynnikami, które powodują uaktywnianie się zakażenia są często wirusy
 atakujące układ oddechowy, takie jak wirus rzekomego pomoru drobiu czy wirus zakaźnego zapalenia 
oskrzeli. Często dochodzi również do wtórnych powikłań bakteryjnych. Bakterią wikłającą jest najczęściej  
E. coli . Stres wywołany przemieszczaniem ptaków, obcinaniem dziobów, niesprzyjające warunki 
środowiskowe takie jak zimno czy zła wentylacja, są czynnikami usposabiającymi do wybuchu choroby. 
Źródła i drogi zakażenia 
   Najważniejszą i najgroźniejszą w praktyce drogą rozprzestrzeniania się zakażenia jest możliwość 
pionowego przekazywania Mycoplasma gallisepticum  przez zakażone nioski na ich potomstwo. 
Ponadto choroba może przenosić się droga zakażenia poziomego, droga aerogenną przez bezpośredni 
kontakt z chorymi ptakami. 
Okres inkubacji 
 Okres inkubacji waha się i wynosi od 4 dni do 3 tygodni. 
Wrażliwy gatunek 
   Kury i indyki. 
Objawy kliniczne 
   Młode kurczęta (brojlery lub kurczęta ras nieśnych) wykazują objawy ze strony układu, którym towarzyszy 
często brak apetytu, obniżenie masy ciała i gorsze wykorzystanie paszy. U ptaków dorosłych najczęściej 
stwierdza się objawy zapalenia ze strony układu: kichanie, kaszel i duszność. W przebiegu choroby u ptaków
 w okresie produkcji obserwuje się wynoszący 20-30% spadek nieśności. W przebiegu syndromu CRD
 z reguły nie obserwuje się gwałtownego wzrostu upadków. Straty ekonomiczne spowodowane przez ten 
zespół chorobowy wynikają z obniżenia przyrostów, gorszego wykorzystania paszy zwłaszcza u brojlerów, 
choć ma to znaczenie także w stadach reprodukcyjnych i niosek jaj konsumpcyjnych. Choroba może 
powodować bardzo duże straty ekonomiczne w odchowie brojlerów, natomiast straty w stadach nieśnych 
są z reguły mniejsze. 
Zmiany sekcyjne 
   Stwierdza się przekrwienie i zmiany zapalne w błonie śluzowej tchawicy, niekiedy z obecnością serowatego 
wysięku w workach powietrznych, zwłaszcza jeśli czynnikiem wikłającym jest Escherichia coli . W łagodnych 
zakażeniach wywołanych tylko przez Mycoplasma gallisepticum  zmiany mogą być ograniczone do obecności 
niewielkiej ilości śluzu w tchawicy oraz zmętnienia ścian worków powietrznych, które niekiedy mogą być 
pokryte niewielką ilością włóknika.  U indyków przy infekcji Mg dochodzi najczęściej do przewlekłych zmian 
zapalnych w zatokach podoczodołowych. 
Rozpoznanie 
   Rozpoznanie zakażenia Mg jest możliwe przy pomocy badania serologicznego (odczyn aglutynacji płytkowej 
z antygenem Mg lub testy ELISA), badań sekcyjnych, a potwierdzeniem diagnozy jest izolacja Mg z tchawicy lub 
worków powietrznych chorych ptaków. 
Diagnoza różnicowa 
   Podobne objawy kliniczne ze strony układu oddechowego stwierdza się w przebiegu rzekomego pomoru 
drobiu, zakaźnego zapalenia oskrzeli jak również zakażenia E. coli . 
Leczenie                        
   Leczenie zakażeń Mg u kur i indyków przy pomocy odpowiednio dobranych chemioterapeutyków jest 
ekonomicznie uzasadnione i skuteczne. Mimo to w walce z chorobą stosowane są również szczepienia
 i działania mające na celu przerwanie pionowej drogi zakażenia. 
 W praktyce ograniczenie pionowej drogi zakażenia uzyskuje się poprzez traktowanie jaj wylęgowych 
antybiotykami. Chemioterapeutyk wprowadza się do jaj metodą iniekcyjną lub poprzez zanurzenie w 
roztworze leku, w specjalnej komorze podciśnieniowej (tzw. dipping). Aktualnie w tym celu stosuje się
enrofloksacynę podawaną najczęściej osiemnastodniowym zarodkom metodą in ivo . Iniekcje wykonywane 
są przy pomocy specjalnych zautomatyzowanych systemów. Badania serologiczne mające na celu 
wykrycie osobników zakażonych Mg jest rutynową metodą walki z tą chorobą w stadach reprodukcyjnych
i pozwala na eliminację z rozrodu zakażonych stad. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

SKAZA MOCZANOWA 

Przyczyna 
Zła proporcja składników pokarmowych ( białka, witaminy A, soli mineralnych, soli kuchennej), wystę[owanie 
w paszy soli metali ciężkich, toksyn grzybowych, przedawkowania leków sulfamidowych itd.. Również duzy 
wpływ na tą chorobę mają przeziębienia ptaków. 
Źródła i drogi zakażenia 
W zależności od miejsca odkładania się kwasu moczowego, rozróżnia się formę jelitową, nerkową i stawową. 
Wrażliwy gatunek 
Gatunki drobiu 
Objawy 
Jelita - błona śluzowa dwunastnicy przekrwiona, Nerkowa - Chore przepiórki są osowiałe, szybko chudną , 
obfita biegunka. Spadek nieśności, pogorszenie zapłodnienia i wylęgania. Przypadki te kończą się zazwyczaj 
szybką śmiercią. Stawowa - wychudzenie, utrudnione poruszanie, powolna śmierć. 
Zmiany anatomopatologiczne 
Jelita - błona śluzowa dwunastnicy przekrwiona, 
Nerkowa - Powiększenie nerek (barwa ciemna lub szarobrunatna, zauważalne złogi kwasu moczowego. 
Woreczek żółciowy powiększony 
Stawowa - puchnięcie stawów z odczuwalnym bólem przez przepiórki. 
Leczenie i zapobieganie 
Podanie uderzeniowej dawki witaminy A, B12 oraz kwasu acetylosalicylowego (0,01%) 
Stosowanie prawidłowego żywienia z dostępem do świeżej wody. Podawanie witaminy A. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

KRZYWICA 

Przyczyna 
Błędy żywieniowe. Niedobór wapnia i fosforu, złe ich proporcje, niedobór witaminy D3. 
Źródła i drogi zakażenia 
W młodym wieku szybki wzrost, obfite żywienie połączone z brakami ruchu (chów klatkowy). 
Wrażliwy gatunek 
Drób 
Objawy kliniczne 
Zahamowanie wzrostu rosnących ptaków, obniżenie nieśności, zjadanie jajek i pocienienie skorupy. 
Zmiany anatomopatologiczne 
Wygięcia nóg i kręgosłupa, zgrubienia na żebrach 
Leczenie i zapobieganie 
W paszy prawidłowe proporcje wapnia i fosforu i zgodnie z zapotrzebowaniem witaminy D3. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

PEROZA 

Przyczyna 
Zaburzenia w przemianie materii i gospodarce wapniowo-fosforowej. 
Źródła i drogi zakażenia 
Niedobór manganu i cynku. Niedobór witamin: choliny, nicyny, biotyny, kwasu foliowego, E, manganu. 
Wrażliwy gatunek 
Drób 
Objawy kliniczne 
Trudności w chodzeniu, jeżeli dotyczy to nóg to powstają odleżyny, którego efektem jest wycieńczenie. 
Zmiany anatomopatologiczne 
Deformacja nóg, Nasada kości piszczelowej grubieje, trzon kości wygina się i skraca. 
Leczenie i zapobieganie 
Leczenie zawansowanego stadia jest niemożliwe. Chorobie tej sprzyja żywienie kukurydzą. Natomiast 
nadmiar wapnia i fosforu prowadzi do wzrostu zapotrzebowania na mangan, czyli pośrednio może wywołać 
perozę. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

ZJADANIE JAJEK 

Przyczyna 
Rzadkie zbieranie jajek, cienka skorupa. 
Źródła i drogi zakażenia 
Niedobór witaminy D3 
Leczenie i zapobieganie 
Podawanie odpowiedniej ilości witaminy D3, częste zbieranie jajek gromadzonych na ściółce w większej
ilości. Przycinanie 1/3 części dzioba. Umieszczenie w pomieszczeniu z przepiórkami pomalowanych 
piłeczek pimpongowych, tak aby stały się podobne do jajek przepiórczych. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOROBY WYWOŁANE PASOŻYTAMI ZEWNĘTRZNYMI

Przyczyna 
Nieodpowiednie warunki zoohigieniczne. Inwazyjna działalność much. 
Rodzaje pasożytów 
Są to ptaszyńce (atakują nocą), 
Piórojady (odżywiają się piórami) 
Świerzbowce nóg i skóry (świąd i guzki skóry) 
Roztocza (łamliwość i utrata połysku piór) 
Wszoły (żywią się piórami, złuszczonym naskórkiem i krwią) 
Pchły ptasie (wywołują anemię, obniżenie nieśności) 
Działanie pasożytów 
Uszkadzanie powłok ciała, drażnienie mechaniczne i chemiczne skóry, 
Wywoływanie alergii i immunosupresji u żywiciela, 
Przenoszenie zarazków chorobotwórczych, żywiciele pośredni tasiemców drobiu. 
Leczenie i zapobieganie 
Preparaty owadobójcze weterynaryjne, wysoki poziom higieny i warunków fitosanitarnych w hodowli. 
Likwidację pasożytów przeprowadza się poprzez opylanie, opryskiwanie, kąpiel lub smarowanie 
następującymi insektycydami: Pularyl płyn (14 % koncentrat). Sporządza się na jego bazie emulsję 
wodną rozcieńczeniu l :200 lub 4:200 i rozpylamy opryskiwaczem ogrodowym całe ptaki. Karencja 7 dni. 
Pularyl (0,5 % zasypka)- bezpośrednio do przesypywania piór. Biodylon- do zwalczania świerzbu ptaków. 
Insectin- zasypka do przesypywania piór u gołębi konsumpcyjnych. Do zwalczania wszołów, pcheł,
ptaszyńców i obrzeżków. Dezynfekcję pomieszczeń przeprowadzamy tymi samymi preparatami co leczenie 
ptaków w dawce dwa razy wyższej), najlepiej w ich nieobecności, po uprzednim usunięciu ściółki. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOROBY WYWOŁANE PASOŻYTAMI WEWNĘTRZNYMI 

Przyczyna 
Wszelkiego rodzaju robaczyce spowodowane przez nicienie. 
Źródła i drogi zakażenia 
Jaja pasożytów wydalane przez ptaki chore zakażone tymi pasożytami. Są to jaja nicieni zdolne do 
rozmnożenia w organizmie przepiórki. Mogą występować w ściółce, wodzie, lub paszy. Z nich 
rozwijają się nicienie, które mogą wystąpić w poszczególnych odcinkach jelit (dwunastnica, jelito 
cienkie, jelita ślepe). Przy wystąpieniu syngamozy (wywołuje ją nicień) następuje z czasem 
zaczopowanie tchawicy (objawia się to "kaszlącą przepiórką"). Przepiórka ma trudność w 
oddychaniu, dziby maja otwarte, słychać charczenie. Przyczyną mogą być owady nosiciele. 
Objawy kliniczne 
Zatkanie a nawet pęknięcie jelita. 
Uszkodzenie błony śluzowej i naczyń krwionośnej tchawicy. 
Leczenie zapobieganie 
Uniemożliwienie kontaktu z dzikimi ptakami oraz ich odchodami. Na wybiegach uniemożliwienie 
dostępu do dżdżownic, ślimaków i owadów żyjących w glebie. 
Ziemię zakwaszać (5% HCL lub H2SO4). Leczyć Helmintazolem. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

CHOROBY WYWOŁANE PRZEZ PIERWOTNIAKI 

Kokcydioza 

Przyczyna 
Choroba wywołana przez ziarniaki z rodzaju Eimeria sp.
Źródła i drogi zakażenia 
Występowanie w jelitach. Im młodsze ptaki tym choroba jest groźniejsza. 
Objawy 
Osowiałość ptaków, opuszczenie skrzydeł, krwawa biegunka. 
Zapobieganie leczenie 
Wykonanie dezynfekcji (5% Pollena J). 
Podawanie paszy z kokcydiostatykiem (nie podawać u niosek w fazie nieśności jajek, lub ptaków rzeźnych). 
Najczęściej zależnie od gatunku Eimerii podaje się Amprolium, Amprol plus, Cycostat i Sulfatyt. Karencja dla 
jajek i mięsa jest różna. Stosowanie należy uzgodnić z lekarzem weterynarii. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Profilaktyka chorób drobiu

 Na prawidłowy przebieg wychowu i chowu drobiu i ptaków,  wpływ ma profilaktyka obejmująca w stosowaniu 
zespół sposobów postępowania i przeprowadzonych zabiegów, których celem jest niedopuszczenie do 
zachorowania, a nawet zagrożenia chorobą zwierząt w stadzie, oraz uzyskanie wysokiej wydajności 
uwarunkowanej genetycznie. Jedną z podstawowych czynności w małych stadach jest ciągłe brakowanie 
ptaków z objawami chorobowymi, bez apetytu, nadmiernie wychudzonych, z uszkodzeniami ciała, kulawych 
i z wynicowanym jajowodem. Ptaki te są zagrożeniem dla pozostałych, gdyż osłabione mogą być siedliskiem 
chorób. Profilaktyka w dużych stadach o wysokim poziomie produkcji obejmuje swym programem 
szczepienia rodzicówi piskląt. Program szczepień profilaktycznych winien być dostosowany do lokalnych 
zagrożeń chorobowych. Ze względu na różnorodność przyczyn chorób zapobieganie musi być różne z 
równoczesnym stosowaniem kilku zabiegów. Niekiedy pominięcie jednego zabiegu może zniszczyć całość. 
Nieskuteczne szczepienia mogą mieć miejsce u zwierząt charłacznych, niedożywionych czy utrzymanych w 
złych warunkach higienicznych lub w nieodpowiednich warunkach klimatycznych. 
Skuteczność szczepionki zależy od warunków środowiska i odporności organizmu. Zabieg niegroźny dla 
matki może być zabójczy dla płodu. Istotnym jest również, że upływający czas 2 tygodni od szczepienia 
przeciwciałami jest dla ptaka okresem bezbronnym, więc pozostaje profilaktyka dla tzw. okresu zwiększonego 
ryzyka. Budynek musi być wyczyszczony i zdezynfekowany. Poza tym nie należy wychowywać w jednym kurniku 
kur i kurcząt ze względu na możliwość zakażenia kurcząt. Podawanie szczepionek może być groźne dla 
człowieka, szczególnie jeśli stosujemy ją w formie aerozolu. Bezpieczne jest podawanie w iniekcji względnie 
w wodzie do picia. Obawy jednak nie są duże, gdyż większość chorób drobiu jest inna niż u człowieka. 
Stara zasada brzmi "lepiej zapobiegać niż leczyć". Oznacza to zarówno wyższą skuteczność jak i mniejszy 
koszt zapobiegania w stosunku do leczenia. Na ile ważna jest profilaktyka może świadczyć to, że w dużych 
obiektach - fermach programy profilaktyczne stosowane są jako obowiązkowy element technologii. 
Profilaktyka ogólna obejmuje przede wszystkim zabiegi typu organizacyjnego, techniczne i zootechniczne, 
które w zdecydowanej większości winien realizować sam producent. Przed przyjęciem piskląt lub dorosłych 
ptaków do budynku należy wykonać następujące czynności w podanej niżej kolejności: 
- spryskać środkiem owadobójczym ściółkę po uprzednio chowanych ptakach, 
- wynieść karmidła i poidła do innego pomieszczenia w celu umycia i odkażenia, 
- omieść sufit, otwory wentylacyjne i ściany z kurzu, 
- usunąć ściółkę z poprzedniego chowu, 
- umyć pomieszczenie wodą z dodatkiem środka myjącego lub preparatu odkażającego (najlepiej ciepłą 
  wodą   pod ciśnieniem, jako środka myjącego można użyć 0,1 % roztwór Natusanu), 
- zalepić ewentualne otwory świadczące o obecności myszy lub szczurów (np. betonem), 
- przeprowadzić dezynfekcję (do tego zabiegu można użyć 2 % roztworu sody żrącej; 4 - 5 % roztworu 
  technicznej   formaliny; 2 - 4 % roztworu Polleny Jod K; 2 % roztwór Virkonu, 1 % roztwór Halamidu lub 
  CID 20), - powtórnie spryskać środkiem owadobójczym umyte grzędy i gniazda, 
- wybielić pomieszczenie świeżo przygotowanym mlekiem wapiennym (1 część wapna gaszonego + 3 części wody), 
- rozłożyć nową ściółkę (ściółkę można spryskać jednym z wyżej wymienionych preparatów odkażających i rozstawić 
  umyty i odkażony sprzęt). 
Przeciwko kokcydiozie występującej głównie u drobiu grzebiącego użyć można preparatów Oocide 1 i 2, 
którymi kolejno spryskuje się ściany i posadzkę. W wyniku reakcji między tymi preparatami powstaje amoniak 
niszczący kokcydie. Zabieg przeciwko kokcydiozie należy wykonać bardzo ostrożnie, używając maski gazowej. 
W czasie czyszczenia pomieszczeń wskazane jest również przeprowadzenie deratyzacji. Środki przeciw 
gryzoniom (np. Racumin, Tomorin, Toxan, itp.) umieszcza się w miejscach ich wędrówek wewnątrz i na 
zewnątrz budynku. 
Proekologiczne systemy chowu uwzględniają potrzeby korzystania ptaków z wybiegów. Za najmniejszą 
powierzchnię wybiegu uważa się 0,7 m2 / sztukę, a optymalna to 10 m2/ sztukę. Wybiegi z których korzysta 
drób powinny być również okresowo odkażane z uwagi na to, że są jednym z źródeł zakażania ptaków bakteriami 
chorobotwórczymi. Do ich odkażania można użyć 10 - 20 % zawiesiny wapna chlorowanego lub mleka wapiennego
względnie siarczanu żelaza lub miedzi rozpuszczonych w wodzie w proprcji 6 kg związku na 200 l wody (1 - 4 kg 
roztworu/ m2 wybiegu). Zdezynfekowany wybieg pozostawia się na kilka dni na działanie promieni słonecznych, 
a następnie płytko zaoruje. Po bronowaniu wybieg można obsiać mieszanką traw z biała koniczyną. Wybiegi 
o małych powierzchniach można po odkażeniu posypać piaskiem (5 cm warstwa) lub ścielić słomą. Zbiorniki 
wodne, z których korzystają kaczki lub gęsi odkaża się 0,5 - 5 % roztworem siarczanu miedzi lub nadmanganianu 
potasu. 
W pierwszych dniach wychowu należy dbać o utrzymanie w nienagannej czystości karmideł i poideł. Trzeba 
również zwrócić uwagę na to, aby podawana w pierwszych dniach życia do woli pasza nie zalegała długo w 
karmidłach, gdyż zanieczyszczona odchodami szybko pleśnieje i może doprowadzić do zakażeń. Pomieszczenie 
z ptakami odkaża się okresowo 4 - 6 % roztworem formaliny lub 2 % roztworem Polleny J K. Strumień roztworu
 ze środkiem odkażającym kieruje się w stronę sufitu (zamgławianie), a nie bezpośrednio na ptaki. 
Jednym z bardzo ważnych zabiegów profilaktycznych jest utrzymywanie ściółki w dobrym stanie. Twarda, zbita 
i wilgotna ściółka uszkadza ptakom nogi. Ściółka powinna być ze zdrowej i suchej słomy (najlepiej pszennej), 
wymieszana z trocinami lub wiórami drzewnymi i z torfem. U drobiu wodnego nie powinno się stosować trocin, 
gdyż niszczą upierzenie. Przed założeniem ściółki sypie się na posadzkę wapno hydratyzowane lub superfosfat 
w ilosci 0,25 - 0,5 kg/m2. Środki te działają osuszająco. Podczas chowu można również zużytą ściółkę posypać 
superfosfatem i przykryć nową warstwą. Sypanie w ściółkę niewielkich ilości ziarna (owies) lub żwiru powoduje, 
ze ptaki grzebiąc (kury, indyki) przewietrzają ją co pozwala na utrzymanie właściwej struktury i wilgotności ściółki. 
Grubość warstwy ściółki (od 5 do 15 cm) zależy od pory roku, okresu życia i rodzaju posadzki. Bardzo ważnym 
zabiegiem profilaktycznym w czasie chowu drobiu jest właściwe składowanie pasz i odpowiednie żywienie. 
Pełnoporcjowe mieszanki paszowe ze względu na swój skład są bardzo dobrą pożywką dla drobnoustrojów, 
dlatego też w czasie przechowywania nie można dopuścić do ich zawilgocenia. Ptakom żywionym paszami 
gospodarskimi należy podać dodatki witaminowo-mineralne. Trzeba również dbać o to, aby miały zapewnione 
swobodny dostęp do czystej i zimnej wody. 
Janusz Wojciechowski 
   K-P ODR Minikowo 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Programy szczepień profilaktycznych                                           
      

Stado reprodukcyjne kur kierunku nieśnego. 
Stado reprodukcyjne kur kierunku mięsnego 
Stado towarowe kur nieśnych (nioski jaj konsumpcyjnych) 
Stada brojlerów kurzych 
Stado reprodukcyjne indyków
Stada brojlerów indyczych  
Stada reprodukcyjne gęsi 
Stada reprodukcyjne kaczek Barbarie 
Stada gęsi i kaczek Barbarie w tuczu 
Gołębie domowe 
      

Stado reprodukcyjne kur kierunku nieśnego. 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Mareka, szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
14 - 18 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
4 tydzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
5 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
8 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
10 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom reowirusowym i zakaźnej anemii kurcząt
11 tydzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
12 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom pneumowirusowym (SHS)
14 tydzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu mózgu i rdzenia kręgowego
18 - 20 tydzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu skrzeli, chorobie Gumboro, rzekomemu pomorowi drobiu, syndromowi spadku nieśności, zakażeniom reowirusowym i pneumowirusowym.

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stado reprodukcyjne kur kierunku mięsnego 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Mareka, szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakażeniu zapalenia oskrzeli
6-10 dzień	szczepienie przeciwko zakażeniu reowirusowym
14-16 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
21-23 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
4 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniu zapalenia oskrzeli i rzekomemu pomorowi drobiu
5 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom reowirusowym
7-8 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniu zapalenia oskrzeli i rzekomemu pomorowi drobiu
10 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom reowirusowym i zakaźnej anemii kurcząt
11 tydzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
12 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom pneumowirusowym (SHS)
14-15 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniu zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego
18-19 tydzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro, rzekomemu pomorowi drobiu, zakażeniom zapalenia oskrzeli, zakażeniom reowirusowym, zakażeniom pneumowirusowym, syndromowi spadku nieśności

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stado towarowe kur nieśnych (nioski jaj konsumpcyjnych) 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Mareka, szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
10 - 14 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
19 - 21 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
4 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
8 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
9 - 10 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniom pneumowirusowym (SHS)
12 - 13 tydzień	szczepienie przeciwko zakażeniu zapaleniem mózgu i rdzenia kręgowego
16 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu, zakaźnemu zapaleniu oskrzeli, syndromowi spadku nieśności i syndromowi wielkiej głowy (zakażenie pneumowirusowe)

Szczegółowe programy szczepień ustala lekarz weterynarii prowadzący stada w zależności od sytuacji 
epizootycznej.  W wielu rejonach kraju pojawiają się zagrożenia zakażeń wariantowymi szczepieniami 
wirusa zakaźnego zapalenia oskrzeli, reowirusem ERS, wirusem ospy, pasterelozą, a w ostatnim okresie 
tyfusem o bardzo dużej śmiertelności. Istniejące na rynku preparaty pozwalają zastosować program 
profilaktyczny zapobiegający w/w schorzeniom. 
   Uwaga! 
   Wprowadzenie do systemu profilaktycznego szczepionek przeciwko zakażeniom Salmonellami wymaga
    zezwolenia Powiatowego Lekarza Weterynarii. 


Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stada brojlerów kurzych 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiuszczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu oskrzeli
10 - 14 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
20 - 21 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Gumboro
28 dzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu

W rejonach o dużym zagrożeniu chorobą Mareka oraz zakażeniami wywołanymi przez wariantowe szczepy 
wirusa zakaźnego zapalenia oskrzeli należy odpowiednio skorygować program profilaktyczny. Ostateczny 
program szczepień jak również rodzaj użytych szczepionek oraz sposób ich podania ustala lekarz weterynarii. 


Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stado reprodukcyjne indyków 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Mareka, szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy indyków TRT
10 - 14 dzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
21 dzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy TRT
6-7 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
8 tydzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy TRT
10 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
14 tydzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu mózgu i rdzenia kręgowego
18 tydzień życia i 2 tygodnie przed nieśnością	szczepienie przeciwko różycy, rzekomemu pomorowi drobiu, zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy indyków, zakażeniu paramyksowirusem Typ 3

Przy zagrożeniu wirusem ospy można również wprowadzić szczepienie przeciw tej jednostce chorobowej.

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stada brojlerów indyczych 

Okres życia	Rodzaj szczepienia
1 dzień	szczepienie przeciwko chorobie Mareka,szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy indyków
10-14 dzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
22-24 dzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
4-5 tydzień	szczepienie przeciwko krwotocznemu zapaleniu jelit
6-7 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu
8-9 tydzień	szczepienie przeciwko zakaźnemu zapaleniu nosa i tchawicy indyków
11 tydzień	szczepienie przeciwko rzekomemu pomorowi drobiu

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stada reprodukcyjne gęsi 

Szczepienia przeciwko chorobie Derzsego: 
- 7-14 dzień życia, 
   - dwukrotnie przed nieśnością i doszczepienie po szczycie nieśności. 
Powtarzać przed każdym sezonem reprodukcyjnym. 
Przy zagrożeniu wprowadzić szczepienie przeciwko pasterelozie. 


Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień 

Stada reprodukcyjne kaczek Barbarie 

Szczepienie przeciwko chorobie Derzsego: 
- 7-14 dzień życia, 
   - dwukrotnie przed nieśnością i doszczepienie po szczycie nieśności. 

Stada gęsi i kaczek Barbarie w tuczu 

Szczepienie przeciwko chorobie Derzsego: 
- 7-14 dzień życia, 

Gołębie domowe 

Szczepi się przeciwko ospie i paramyksowirusowi gołębi na 4-6 tygodni przed łączeniem w pary, 
a młodzież na 3-4 tygodnie przed pierwszym lotem. 

Spis treści      Spis chorób       Spis szczepień